مطالعات خاورمیانه

در این وبلاگ سعی برآن است تا موضوعات علمی و خبری در زمینه ی مطالعات منطقه ی خاور میانه ارائه گردد.

شیعیان؛ مسلمانان فراموش شده در پی احیای قدرت
نویسنده : امیر جعفری - ساعت ۸:٤٤ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٢/٦/٧
 

 

مطالعه و بررسی جایگاه شیعیان در منطقه خاورمیانه که در گذشته به عنوان "مسلمانان فراموش شده" از آنها یاد می شد، نیازمند بررسی موقعیت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آنان است. در حال حاضر ما شاهد افزایش حضور شیعیان در این عرصه ها هستیم و این خود ماحصل چندین رویداد است که به طور ویژه در آغاز قرن بیستم روی داده است. هرچند نباید نقش و جایگاه ایران و انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 به عنوان انقلابی که توسط مسلمانان شیعه علیه نظام خودکامه پهلویِ حافظ منافع غرب در منظقه، صورت گرفت را از نظر دور داشت.


سقوط طالبان در سال 2001 و صدام حسین در سال 2003 دو رویداد مهمی بودند که می توان گفت به صورت ناخواسته شعیان را در محور تحولات منطقه قرار داد. به طور خلاصه می توان گفت در این دوره سه رویداد نقش شعیان را پررنگتر از گذشته کرد:

- نخست اینکه با سقوط طالبان و صدام حسین و تلاش ایران به عنوان کشور شیعی برای متنوع ساختن روابط دو جانبه در خلیج فارس بعد از این حوادث موقعیت ژئو پلیتیک ایران گسترده تر شد.

- دوم افزایش آگاهی شیعیان که این عمل در نتیجه طرح های آمریکا برای اصلاحات در کشورهایی که قسمت اعظم آن پیروان حضرت علی (ع) هستند، شتاب بیشتری گرفته است. هرچند اهداف آمریکا در این طرح ها، ماندگاری و حفظ بیشتر حکومت های خودکامه در این کشورهاست، اما به صورت متناقضی باعث افزایش شیعان در حوزه های مختلف شد.

- سوم به کاهش قدرت آمریکا در عراق مربوط می شود، بر این اساس، حکومت شیعی عراق با دست بازتری به اتخاذ سیاست ها می پردازد و در عرصه خارجی استقلال بیشتری داشته باشد. حمایت از ایران، حزب الله و سوریه نتیجه این روند بوده است.

در این زمینه، پیروزی حزب الله در جنگ 33 روزه و تشکیل کابینه شیعی در لبنان به رهبری نجیب میقاتی نیز به طور خاص برای شیعیان منطقه یک نکته مثبت و امید بخش محسوب می شود که باعث اثبات قدرت گروه های شیعی نیز شد. بنابراین باید اذعان داشت که شیعیان به طور بالقوه دارای نیروی هستند که این نیرو در نتیجه تحولات روی داده در منطقه توانسته به صورت بالفعل درآید و آنان را به قدرت تاثیرگذار تبدیل سازد. با توجه به اینکه بخش هایی از جمعیت کشورهای عراق، افغانستان، لبنان، مصر، یمن، بحرین، عربستان و .... را شیعیان تشکیل می دهد؛ سقوط حکومت های استبدادی و برقراری نظام های دموکراتیک مردمی می تواند منجر به نقش آفرینی بیشتر شیعیان در ساختار قدرت و حکومت گردیده و در نتیجه باعث تغییر در وزن و منزلت ژئوپلیتیکی شیعیان در کشورهای مورد بحث و کل منطقه ی گردد.

شیعیان به دلایل گوناگون از جمله حضور در مراکز مهم استراتژیک منطقه، مثل میدان های نفتی و مراکز تجاری بالقوه، جایگاه ویژه ای در معادلات منطقه ای به خود اختصاص داده اند. به همین دلیل، اگر شرایط تحقق این پتانسیل فراهم گردد، مولفه های مثبت جغرافیایی، ظرفیت های فراوانی برای ایفای نقش گسترده برای آن ها فراهم می آورد. از آنجا که هفتاد درصد از ذخایر نفت جهان در منطقه خلیج فارس جای دارد و هفتاد درصد از جمعیت این منطقه شیعه است. گویا بخش عظیمی از انرژی جهان در دست شیعیان است که همین، آینده خودخواهانه ی غربی ها را تهدید می کند.

امروزه جمعیت شیعه منطقه به لحاظ کمی و کیفی رشد قابل توجهی یافته است. برای روشن شدن بیشتر این جایگاه مواردی مورد اشاره قرار می گیرد تا قدرت و نیروی بالقوه و بالفعل شیعیان آشکار شود.

از لحاظ جمعیتی شیعیان حدود ۱۶ تا ۳۰ درصد از کل جمعیت مسلمانان را تشکیل می‌دهند.، بیشتر شیعیان دوازده‌امامی در هند, ایران، عراق، جمهوری آذربایجان، لبنان، افغانستان، پاکستان و کشورهای حاشیه خلیج فارس مانند یمن و بحرین زندگی می‌کنند. بر اساس آمار سیا ورلد فکت ‌بوک ۸۹ درصد مردم ایران، ۶۰ تا ۶۵ درصد مردم عراق، ۸۵ درصد مردم جمهوری آذربایجان،  ۳۰ تا 40 درصد مردم کویت،۲۰ تا ۳۰ درصد مردم افغانستان، قریب به 23 درصد کل جمعیت کشور عمان، ۱۶ درصد مردم امارات متحده عربی شیعه دوازده‌امامی هستند. از شیعیان لبنان، عربستان سعودی، بحرین و قطر آمار دقیقی در دست نیست. همچنین بنابر آمار ۲۰ درصد مردم پاکستان شیعه اند.  شیعیان یمن، عمدتاً از زیدیه هستند، اما از آنان نیز آمار دقیقی در دست نیست. همچنین ۲۰ درصد از مردم شیعه ترکیه  به علوییون تعلق دارند و شیعیان سوریه نیز علوی هستند.

 

شیعیان عربستان نسبت به دیگر شیعیان منطقه، از محرومیت بیشتری برخوردارند. آنان به جرم شیعه بودن، به گونه های مختلف مورد آزار و اذیت اکثریت اهل تسنن قرار می گیرند. این آزار ها و اذیت ها موجب شده شیعیان این کشور تا آنجا که ممکن است، راه تقیه را در پیش گیرند و این سبک زندگی موجب شده است آمار دقیق جمعیتی انان پوشیده بماند.

بر اساس تخمین ها بیش از 75 درصد جمعیت بحرین شیعه اند وبیشتر آنان روستا نشین هستند. بیشتر این شیعیان دور از مناطق شهری و در فقر به سر می برند و جز عدۀ معدودی که توانسته اند  با کسب برخی پست های دولتی به وضعیت مطلوب اقتصادی دست یابند، بقیه در وضعیت نابسامانی به سر می برند. شیعیان با وجود این که اکثریت را در بحرین در اختیار دارند، در امور سیاسی،اقتصادی و فرهنگی مشارکت داده نمی شوند و این یکی از چالش های مهم آن ها با دولت حاکم بحرین است.

رشد تشیع در قطر عموما به دهه های اخیر و مهاجرت اتباع بحرینی، ایرانی و لبنانی به این کشور بر می گردد.در قطر نیز همانند عربستان،حکومت تحت نفوذ مذهب وهابی است، ولی به دلیل آن که جامعۀ قطر جامعه ای آرام و بدون تنش است و روابط مذاهب مختلف به نسبت مسالمت آمیز است، شیعیان در این کشور به نسبت عربستان، از جایگاه مناسب تری برخوردارند. شیعیان قطر از آزادی رضایت بخشی برخوردار بوده و با محدودیتی مواجه نیستند. . البته در این کشور نیز همانند دیگر کشورها این حوزه، شیعیان از دسترسی به مشاغل بالای دولتی و شغل های کلیدی محروم گشته اند، به ویژه آن که به لحاظ مذهبی تحت تاثیر عربستان است.

اکثریت شیعیان کویت دوازده امامی اند. به لحاظ سیاسی، وضعیت شعیان کویت نیز مانند دیگر کشورهاست. این شیعیان عموما به دنبال پیشرفت و بهره برداری از نفت به آنجا مهاجرت کرده اند. شیعیان کویت نیز همانند شیعیان عربستان، همان نوع مسائل را برای امیر کویت ایجاد کرده اند، گرچه کویت حقوق سیاسی به این اقلیت اعطا کرده است. در کویت وضعیت اقتصادی شیعیان به لحاظ ریشه های تاریخی تجارت در این کشور نسبتاً مطلوب است.  بدین روی هرچند اقلیت شیعه در کویت از حقوق اجتماعی و سیاسی برخوردار شده اند، اما بیداری شیعیان  ایران از 1979 به بعد، موجب بروز اغتشاشات مهمی در این کشور گردیده است. کویت، که در احاطه عربستان،عراق و ایران قرار دارد، جمعیت شیعه مذهب خود را در حکم ستون پنجم ایران به شمار می آورد.

در امارات متحده عربی بیشتر شیعیان در امیر نشین دبی ساکن هستند که از مهم ترین و در عین حال، پرجمعیت ترین امیر نشین های امارات متحده به شمار می آید. دبی شهر بندری و پر رونق امارات متحده عربی، منطقۀ آزاد تجاری است که اکثریت شیعیان کشور در این شهر ساکنند. این تمرکز در مهم ترین امیر نشین نفتی این فدراسیون، در واقع، پدید آورندۀ همان مسائل و مشکلاتی است که سایر امیر نشین ها با آن مواجهند، بخصوص اینکه ایران در دبی نیز همانند بحرین، از نفوذ عمده ای برخوردار است. شیعیان این کشور نفوذ چندانی در ساختار سیاسی کشور نداشته و عموما به تجارت و بازرگانی مشغولند.

عدم سر شماری رسمی در باب مذاهب مختلف در لبنان طی سال های متمادی تعجب برانگیز است اما شیعیان در این کشور جمعیت قابل توجهی دارند و ریاست مجلس به آنها اختصاص دارد. حزب الله لبنان نیز نیروی قوی و تاثیرگذاری در این کشور است که در رویدادهای مختلفی و به خصوص در مبارزه با رژیم صهیونیستی توانسته توانایی خود را به اثبات برساند. براساس آمارهای قدیمی جمعیت شیعیه بیش از 32 درصد بود که در حال حاضر بسیار بیشتر از این آمار است.

یمن در جنوبی‌ترین بخش شبه‌جزیره عربستان سعودی است. این منطقه از صدر اسلام از مهم‌ترین مناطق رشد شیعه طرفداران اهل‌بیت بوده‌است. پایتخت یمن صنعا است. استان صعده، کوهستانی است و در ۲۴۳ کیلومتری شمال صنعا قرار دارد. بیشتر مردم صعده را شیعیان زیدی تشکیل می دهند. بنا برا آمار غیر رسمی 42  درصد از جمعیت ۲۲ میلیون نفری یمن را شیعیان تشکیل می‌دهند. از زمان درگیری دولت یمن با گروه‌های شیعه در شمال این کشور بیش از ۵ سال می‌گذرد. در سال ۲۰۰۷ پیمان صلحی میان دو طرف امضا شد که هرگز بدان عمل نشد. با نگاهی به چگونگی زندگی شیعیان یمن، روشن می‌شود در زمان حکومت دولت یمن، شیعیان در محرومیت کامل فرهنگی بوده‌اند و نیز با دشواری‌ها و چالش‌های زیادی نظیر نداشتن حق تأسیس مدارس دینی برای شیعیان، آزار و شکنجه و زندانی‌شدن شیعیان و علمای شیعی، جلوگیری از برگزاری مراسم و دسترسی به رسانه ها روبرو بوده‌اند.

با نگاه کلی به حضور شیعیان در کشورهای خاورمیانه و به ویژه در منطقه حساس و استراتژیک خلیج فارس، شاهد جایگاه حائز اهمیت آنان هستیم که دولت های اقتدارگرای عرب با درک این جایگاه همواره در پی آن بوده اند تا شیعه را در حاشیه نگه دارند. ورای کشورهای ایران، عراق و لبنان که شیعیان به طور آزادانه ای در فعالیت های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی حضور دارند، در بیشتر کشورهایی که شیعیان در آن حضور دارند، حساسیت و فشار فراوانی توسط حکومت بر آنها اعمال می شود. اما آنچه مسلم است، شیعیان به واسطه اکثریت جمعیت و پراکندگی در مناطق استراتژیک و قطبهای اقتصادی نظیر مناطق نفت خیز خلیج فارس، هم اینک فرصتی طلایی برای مشارکت و فعالیتهای اقتصادی پیش روی دارند. با نگاهی به فعالیت ها، اقدامات شیعیان در کشور بحرین در سالهای اخیر، لبنان در قالب حزب الله و نیز افزایش حضور شیعیان در پارلمان کویت، قطر و در شهرداری های مناطق شرقی عربستان، می توان نتیجه گرفت که شیعیان در خاورمیانه مترصد موقعیت هایی هستند تا پتانسیل های نهفته سیاسی خود را در کنار نیروی اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی به اثبات رسانند. عراق نمونه مناسبی در این باب است که پس از سقوط صدام حسین شیعیان توانستد رهبری سیاست داخلی و خارجی این کشور را به دست گیرند و به موقعیت های مناسبی دست یابند.