مطالعات خاورمیانه

در این وبلاگ سعی برآن است تا موضوعات علمی و خبری در زمینه ی مطالعات منطقه ی خاور میانه ارائه گردد.

الفبای منابع و کاربردهای انرژی برای جهان قرن بیست و یکم ( واسلاو اسمیل)
نویسنده : امیر جعفری - ساعت ۱٠:۳۸ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/٩/۳
 

 از آغاز تاریخ بشریت ، انسان به دنبال تامین انرژی بوده است . اکتشافات باستان شناسی نشان می دهد اولین کشف بزرگ بشر آتش بوده است ، هر چند اختلاف بر سر آنکه چگونه بشر آن را به وجود آورد ( بر اثر رعد و برق یا استفاده از سنگ چخماق ) اما می توان ادعا کرد انرژی حاصله از آتش نقش بسیار مهمی در تکامل بشریت داشته است  و تا امروز نیز چوب در بخش های ازجهان  برای تامین انرژی مورد استفاده قرار می گیرد . با افزایش تجر بیات و دانش بشر ، او توانست به راه های جدیدی برای تامین انرژی دست یابد و این تلاش تا به امروز ادامه داشته و خواهد داشت . مهار انرژی آب برای آسیاب های آبی ، مهار انرژی  برای قایق های بادی  ... که این سیر منتهی شده به شکا فتن کو چکترین ذرات (اتم) برای تولید انرژی و صد ها روش جدید دیگر. از زمان استفاده از سوخت های فسیلی، انرژی حاصل از آن جایگاه ویژه ای در تامین انرژی داشته است . در این بین نفت خام و گاز طبیعی دارای اهمیت فراوان و حتی استراتژیک می باشند وتامین امنیت منابع و مسیر های سوخت رسانی یکی از مسائل مهم امنیتی بین المللی می باشد. حال این سوالات پیش می آیند که آیا ذخایر و منابع سوخت های فسیلی جایگزینی دارند ؟ آیا قابل بازیافت هستند ؟ تا چه هنگام می توان از این سوخت ها استفاده کرد ؟ این منابع بیشتر در کجا قرار دارند ؟مصرف کنندگان جهانی با چه مسائلی روبه رو هستند؟ ... پاسخ به این سوالات در مقاله اسمیل مورد بررسی قرار خواهد گرفت .


زمین از نعمت دو منبع انرژی بهرهای فراوان دارد :ذخایر عظیم سو خت های فسیلی و جریان های قابل تجدید انرژی که از واکنش های حرارتی هسته ای خورشید و حرارت داخلی خود زمین نشئا ت می گیرد . زغال سنگ در دهه 1890 به مهمترین سوخت جامد جهان تبدیل شد . هم اکنون این ماده 25 در صد کل تولید انرژی اصلی جهانی را تشکیل می دهد . انرژی یک تن زغال سنگ قیر گون تقریبا معادل نیم تن نفت خام است . نفت خام در طی دهه 1970 به مهمترین سوخت جهان تبدیل شد و اکنون حدود 40 درصد کل تولید انرژی جهانی را به خود اختصاص داده است . گاز طبیعی نیز تقریبا 25 درصد این سهم را بر عهده دارد . هر چند استفاده از آن برای سوخت قابل انتقال محدود است . در مقایسه با نفت ،انتقال گاز از طریق خطوط لوله طولانی پرهزینه و از طریق تانکرهای انتقال گاز پرهزینه تر است . اما به دلیل آلودگی کم این سوخت به بهترین گزینه برای گرمای داخل ساختمان ها   و تولید برق تبدیل شده است .  

 

ذخایر و منابع دو مقوله اصلی در ارزیابی سوخت های فسیلی می باشند .  افزایش روز افزون هزینه های استخراج معدنی  و پیامد های غیر قابل قبول محیط زیستی و اجتماعی آن ما را بر آن داشته که قبل از اتمام معادن معدنی تبدیل ذخایر به منابع را خاتمه دهیم .جایگزینی های منابع مشخصه اصلی  تکامل بشر در پنج هزار سال قبل می باشد و هیچ دلیلی وجود ندارد که این روند را خاتمه یافته بدانیم .افزایش بازده مصرف انرژی نیز عامل مهمی است .

نسبت ذخایرجهانی زغال سنگ به میزان تولید حدود 230 سال است .این نسبت برای گاز طبیعی 60 سال است . عظیم ترین منابع  گاز در روسیه در حدود یک سوم کل ذخایر ،ایران 15 درصد ، قطر ، امارات و عربستان  قرار دارند . 64 درصد منابع نفتی نفت خام در خاورمیانه قرار دارد.  البته نظراتی در مورد کاهش واتمام منابع  نفت وجود دارد و آینده ای تیره ا ی را برای جهان وبشریت پیش بینی می کند . سپس نو یسنده با آوردن دلایلی سعی بر آن دارد که آینده امیدوار کننده ای را به ما نشان دهد . دلایل و احتمالاتی چون آمیزه ای از بهره وری وجایگزین سازی بر نفت خام پیشی گیرد و نفت خام به مثابه وضعیت امروز اورانیوم وزغال سنگ رقیبانی بسیار پیدا کند ، اوج تولید جهانی نفت با میزان منابع موجود در زمین رابطه چندانی ندارد بلکه میزان تقا ضا تعیین کننده ی آن است . بنابر این ما با گذار هایی از یک انرژی به انرژی های دیگر روبه رو خواهیم بود .با این حساب گذار از زغال سنگ و نفت متعارف در گرو افزایش پیوسته انرژی های تجدید پذیر (خورشیدی و زمینی ) خواهد بود.  هم اینک 20 درصد برق جهان توسط نیرو گا های برق – آبی تامین می شود . انرژِ برق حاصل از باد و سلول های خورشیدی در جهان رو به گسترش است . پروسه جایگزینی زمان بر و پر هزینه خواهد بود و مشکلاتی را در پی خواهد داشت اما این روند ممکن است به فرصت تبدیل شود و منابع جایگز ین دارای بهره وری بیشتر و آلودگی کمتر باشند .

    در زمینه مصرف گرایی و استفاده بیش از اندازه برخی جوامع از کل تولید انرژی جهانی نیز بحث شده است . کشور های صنعتی در سال 1950 ، 93 % انرژی تولیدی جهان را مصر ف می کردند در سال 2000 کشور های ثروتمند 70% در صد کل انرژی جهانی را مصرف می کردند. آمریکا با تنها 5 درصد جمعیت جهان 27 درصد انرژی در سال 2000 را به مصرف رساند.این روند را میتوان با مصرف کمتر و افزایش بازدهی انرژی کاهش داد و کنترل کرد وتقسیم عادلانه انرژی را در جهان ایجاد نمود.

نقد و نظر : یکی از مسائلی که در این مقاله به آن پرداخته نشده مسا له افزایش جمعیت جهان می باشد طبق آمار سازمان ملل جمعیت جهان تا بیست سال دیگر به نزدیک 9 میلیارد خواهد رسید . با توجه به روند  کاهش منابع نفتی آیا منابع نفتی در آن سال ها وجود خواهد داشت یا منابع موجود در ان هنگام جوابگوی سیل جمعیت خواهد بود ؟ شاید دوران جایگزینی انرژی بسیار طو لانی شود و در این بین بحران های عدیده ای دامن بشر را بگیرد و دورانی تاریک از فقر و قحطی و جنگ  را به وجود آورد . بنا بر این به مانند نویسنده زیاد نباید خوشبین بود تا الگو های مصرف  به سرعت تغییر یابند و نسل های بعدی از انرژی فسیلی استفاده کنند . آنچه مسلم است خود خواهی و رفاه  بشر به عنوان عناصر تعیین کننده خواهند بود یا این عنصر تمام منابع موجود را به اتمام خواهند رساند یا انگیزه ای خواهند شد برای کشف و ا ختراع روش های جدید برای تامین انرژی  با سرعت بیشتر و البته  گذار زمان  تمام احتمالات و پیش بینی ها را روشن خواهد کرد . اما این به منعای آن نیست که دست برروی دست گذاشته و هر چه پیش آید خوش آید برای التیام درد هم شده باید به فرهنگ سازی علل خصوص در کشورهای پرمصرف همت گمارد . متوسط سرانه مصرف انرژی برای نمونه در ایران چهار برابر میانگین  جهانی است و این نیاز به کار فرهنگی گسترده دارد . متاسفانه در کتاب های درسی دورهای مختلف در ایران کمترین کار در این زمینه صورت می گیرد شاید با این راهکارها چندسالی بیشتر نفت و گاز مصرف کرد .

 

 

 

 // اسمیل ،واسلاو ،"الفبای منابع و کاربردهای انرژی در جهان قرن بیست ویکم" ، آمریکا و جهان قرن بیست و یکم؛مجموعه مقالات تاریخ معاصر ، تهران ،انتشارات دانشگاه امام صادق ،1385